الکتروموتورها قلب تپنده صنایع هستند و سوختن یا آسیبدیدگی آنها میتواند خط تولید را متوقف کرده و هزینههای سنگینی به همراه داشته باشد. یکی از مطمئنترین و استانداردترین راهها برای حفاظت از موتور در برابر اضافهبار حرارتی، استفاده از بیمتال اشنایدر (Schneider Thermal Overload Relay) است.
در این راهنمای جامع، به زبان ساده اما کاملاً فنی بررسی میکنیم که رله حرارتی اشنایدر چگونه کار میکند، چطور رنج جریان مناسب را محاسبه و تنظیم کنید، چگونه آن را با کنتاکتور مناسب ست کنید و در نهایت، چطور قطعه اورجینال را از نمونههای تقلبی بازار تشخیص دهید.
۱. بیمتال اشنایدر چیست و چگونه از موتور محافظت میکند؟
بیمتال (رله اضافه بار حرارتی) قطعهای الکترومکانیکی است که بر اساس ضریب انبساط طولی متفاوت دو فلز ناهمجنس کار میکند. وقتی جریانی بیش از حد مجاز از موتور عبور میکند، حرارت ناشی از عبور جریان باعث خم شدن تیغههای بیمتال و در نتیجه قطع مدار فرمان (عملکرد تریپ – Trip) میشود.
شرکت فرانسوی اشنایدر الکتریک بیمتالهای خود را عمدتاً تحت خانواده معتبر TeSys و سری معروف TeSys LRD و TeSys Deca تولید میکند. این قطعات به دلیل دقت بالا در کلاس تریپ (معمولاً Class 10A)، جبرانسازی دمای محیط و حساسیت به خطای قطعی فاز (Phase Failure Sensitivity)، استاندارد اول صنایع هستند.
۲. نحوه محاسبه و تنظیم رنج جریان بیمتال اشنایدر
یکی از رایجترین سوالات مهندسان این است: «پیچ تنظیم جریان بیمتال را روی چند آمپر بگذاریم؟»
برای تنظیم صحیح، ابتدا باید جریان نامی موتور (In) را از روی پلاک موتور بخوانید. سپس با توجه به نوع راهاندازی، جریان را طبق فرمولهای زیر تنظیم کنید:
فرمول راهاندازی مستقیم (Direct-On-Line یا DOL):
در راهاندازی مستقیم، تمام جریان عبوری از خط مستقیماً از بیمتال میگذرد. پیچ تنظیم باید برابر با جریان نامی موتور قرار گیرد:
جریان تنظیم بیمتال = جریان نامی موتور (In)
(در شرایط خاص با ضریب سرویس بالا میتوان آن را روی 1.05 × In تا 1.15 × In تنظیم کرد).
فرمول راهاندازی ستاره-مثلث (Star-Delta):
در صورتی که بیمتال زیر کنتاکتور اصلی یا مثلث قرار گرفته باشد، جریانی معادل جریان فاز از آن عبور میکند (نه جریان خط):
جریان تنظیم بیمتال = In ÷ √3 ≈ 0.58 × In
۳. جدول تطابق بیمتال با کنتاکتورهای سری D اشنایدر
بیمتالهای سری LRD اشنایدر طوری طراحی شدهاند که به صورت فیزیکی به زیر کنتاکتورهای همرده خود قفل و متصل (Plug-in) میشوند:
مدل بیمتال اشنایدر (رنج جریان قابل تنظیم به آمپر) (کنتاکتور سازگار سری TeSys D)
| مدل بیمتال اشنایدر | رنج جریان قابل تنظیم (آمپر) | کنتاکتور سازگار (سری TeSys D) |
|---|---|---|
| LRD01 تا LRD08 | 0.10 تا 3.2 آمپر | LC1D09 تا LC1D38 |
| LRD10 تا LRD16 | 4 تا 18 آمپر | LC1D09 تا LC1D38 |
| LRD21 تا LRD35 | 12 تا 38 آمپر | LC1D18 تا LC1D38 |
| LRD3322 تا LRD3365 | 17 تا 80 آمپر | LC1D40A تا LC1D80A |
| LRD350 تا LRD365 | 37 تا 80 آمپر | LC1D40 تا LC1D95 |
| LRD4365 تا LRD4369 | 80 تا 140 آمپر | LC1D115 و LC1D150 |
نکته: برای استفاده از بیمتال به صورت مستقل روی ریل مینیاتوری (بدون اتصال مستقیم به کنتاکتور)، باید از پایههای واسط مستقل اشنایدر با کد فنی LAD7B106 استفاده کنید.
۴. تفاوت بیمتال (Thermal Relay) با کلید حرارتی (MPCB) چیست؟
بسیاری از خریداران این دو قطعه را با یکدیگر اشتباه میگیرند:
۱) مدار قطعکننده: بیمتال فقط مدار فرمان را قطع میکند (به کمک کنتاکتهای ۹۵-۹۶) و خودش قدرت قطع برق اصلی موتور را ندارد؛ در حالی که کلید حرارتی (مثل سری TeSys GV2) مستقیماً مدار قدرت را قطع میکند.
۲) نوع حفاظت: بیمتال فقط در برابر اضافهبار حرارتی (Overload) حفاظت میکند؛ اما کلید حرارتی علاوه بر اضافهبار، در برابر اتصال کوتاه (Short Circuit) هم واکنش سریع نشان میدهد.
۵. عیبیابی: چرا بیمتال اشنایدر مکرراً تریپ میدهد؟
اگر بیمتال مدام مدار را قطع میکند، مراحل زیر را بررسی کنید:
- تنظیم نادرست آمپر: جریان تنظیمی کمتر از جریان نامی کارکرد موتور است.
- گیر مکانیکی یا بار سنگین موتور: بیرینگها، بلبرینگها یا گیربکس موتور را بررسی کنید.
- دو فاز شدن موتور (قطعی فاز): بیمتالهای اشنایدر مجهز به حفاظت حساس به عدم تقارن و قطعی فاز هستند و بلافاصله تریپ میدهند.
- دمای بالای تابلو برق: اگر تهویه تابلو مناسب نباشد، حرارت محیط باعث عملکرد زودهنگام تیغهها میشود.
۶. روشهای تشخیص بیمتال اشنایدر اصل از تقلبی
با توجه به وجود نمونههای فیک در بازار، پیش از خرید حتماً به این ۴ فاکتور دقت کنید:
- کیفیت متریال و چاپ لیزری: در بیمتال اصل، نوشتهها با لیزر حک شده و با دست کشیدن یا تینر پاک نمیشوند. رنگ بدنه طوسی استاندارد اشنایدر بدون پلیسه یا لبههای تیز پلاستیکی است.
- کاور شیشهای پلمپ (شفافیت بالا): درب شیشهای محافظ پیچ تنظیم در نمونه اورجینال کاملاً شفاف، محکم و دارای هولدر پلمپ سیم است.
- مکانیزم کلید Test و Reset: دکمههای ریست (آبی) و استاپ (قرمز) عملکرد نرم و تقّهمانندِ استانداردی دارند و لق نیستند.
- QR Code و سریال معتبر: روی بستهبندی و کنار بدنه، بارکد دوبعدی برای ردیابی مشخصات فنی در دیتابیس Schneider Electric درج شده است.
جمعبندی و نتیجهگیری
خرید بیمتال اشنایدر اورجینال تضمینکننده سلامت الکتروموتورهای حساس خطوط صنعتی است. برای انتخاب صحیح، کافی است توان و جریان نامی موتور را بدانید و متناسب با تیپ کنتاکتور، رنج جریانی با حاشیه امن انتخاب نمایید.